لوگو قوامین
  عقود اسلامی
 عقود اسلامی بانکی

قانون عمليات بانكي بدون ربا (ق. ع. ب.ب.ر) براي تأمين مالي مشتريان و رفع نيازهاي مالي آنان ابزارهائي را متناسب با مشاغل وخواسته ها مشتريان تحت عنوان عقود اسلامي پيش بيني نموده است.

بانك قوامين نيز با تهيه سازوكارهاي لازمه به مرور با توجه به بازار مصرف نسبت به معرفي عقود وشرايط اجرائي آن اقدام مي نمايد.

1-تعريف بكار رفته درتعريف هر عقد وويژگيهاي آن عموماً از دستورالعمل هاي اجرائي عقود اسلامي استخراج گرديده وبراي اطلاع كامل از مفاد قانون فوق الذكر وقانون پولي وبانكي كشور به فایل قوانين مراجعه فرمايند.
2-
كليه قراردادهاي عقود اسلامی نمونه های ارسالي بانك برابر مفاد قانون در حكم اسناد لازم الاجرا تلقي مي گردند.
3-
معاملات با كليه شركتهاي دولتي و وابسته به دولت جهت انجام نيازبه اخذمجوز ماده 222 قانون عمليات بانكي دارد كه با گزارش به اداره اعتبارات اين مجوز اخذ خواهد شد.
4-اخذ بيمه نامه کالای مورد معامله به نفع بانك به تشخيص مسئولين مربوطه ونوع کالای مورد معامله می باشد.
 
تعریف برخی اصطلاحات بانکی

تعريف عقد
عبارتست از اينكه يك يا چند نفر درمقابل يك ياچند نفر ديگر تعهد انجام امري را بنمايند

انواع عقد
  •  عقدلازم: عقدي است كه هيچ يك از طرفين معامله حق فسخ آن را نداشته باشند.
  • مانند سلف، فروش اقساطي، اجاره به شرط تمليك، مزارعه، مساقات، قرض الحسنه.
  •  عقد جايز: عقدي است كه هريك از طرفين مي توانند هر وقت كه بخواهند آن را فسخ نمايند مانند مضاربه ، جعاله، عقودمشاركتي.
  •  عقد خياري: عقدي است كه ضمن آن براي طرفين يا يكي از آنها يا براي اشخاص ثالث اختيارفسخ معامله گذاشته مي شود.
  •  عقد منجز: عقدي است كه قطعيت آن مشروط به انجام يا وقوع امري نباشد.
  •  عقد معلق: عقدي است كه قطعي شدن آن مشروط به انجام يا وقوع امري ديگر است. مانند مالك شدن مستاجر پس از پرداخت كل اجاره بها(اجاره به شرط تمليك)
  •  عقد معين: عقودي راگويندكه در قانون مدني نام آن ذكر گرديده باشد. مانند مضاربه ويا مشاركت.
  •  عقد نامعين: عقدي است كه در قانون مدني نام برده نشده ليكن در قالب انعقاد انواع قراردادها در معاملات في مابين امضاكنندگان برقرار مي شود.
  •  عقودمشاركتي يا غيرمبادله‌اي: عقودي را گويند كه كالايي به هنگام انعقاد قرارداد مبادله نمي شود. مانند مضاربه – مشاركت 
  • عقود مبادله‌اي: عقودي را گويند كه با انعقاد قرارداد موضوع بين طرفين قرارداد مبادله مي شود.مانند خريد وفروش اقساطي – اجاره به شرط تمليك،سلف.
  • عقد رهن: عقدي است كه به موجب آن مديون مالي را براي وثيقه قراردادن به داين مي دهد. "قبض" اوليه بايستي انجام شود ولي استمرار قبض ضروري نمي باشد.
  • در اختیار گرفتن مال را قبض می گویند.
  •  قرارداد بانكي: سندي است بين بانك ومشتري كه درقالب يك يا چند عقد منعقد مي شود ومعمولاً قرارداد شامل عقد اصلي به‌همراه عقودخارج لازم ديگر براي شفافيت مراودات بين بانك ومشتري مي باشد و طی آن عقود جایزرا با ذکرعبارت«قراردادهای خارج لازم به لازم»تبدیل می نماید.
شرايط صحت عقد:
  •   قصد و رضاي طرفين.
  •  اهليت استفتاء" طرفين قرارداد" يعني اهليتي كه انسان حق خود را اعمال كند وبه همين لحاظ در زمان معامله بايد عاقل- رشيد- بالغ باشند.
  • معين بودن موضع قرارداد: موضوع قرارداد بايد مال وعملي باشد كه يكي از طرفين بتواند آن را تسليم ويا انجام آن را در مقابل ديگر تعهد كند. به عبارتي داد وستد كنند وارزش تجاري داشته باشند.
  •  داراي منافع عقلائي ومشروع باشد.
  •  معين باشد : يعني اگر موضوع قرارداد انتقال‌ياچند مال متفاوت ويا انجام يكي از چند كار گوناگون باشد به نحوي كه نتوان گفت كدام موضوع قرارداداست. باطل است
  •  مبهم نباشدطرفين به اوصاف موضوع قرارداد آگاه باشند.
  •  قابليت انتقال داشته باشد.يعني مال را بتوان از شخصي به شخص ديگر منتقل نمود و يا در معاملاتي نظيرسلف شرايط احراز وجود در آتي مشخص باشد. به همين دليل در عقد سلف مي بايست وسايل توليد وانجام بخشي از كار قابل مشاهده باشد.
  • اهليت طرفين قرارداد براي اشخاص حقوقي با شناسنامه وكارت ملي و.... وصلاحيت كار با مدارك شغلي اثبات مي شودودراحراز حقوقي با اخذ مداركي نظير اساسنامه – روزنامه هاي مربوطه ، اسامي مديران و ...
 انواع قراردادها در بانك:
  •  قراردادهاي رسمي : قراردادهايي هستند كه در دفتر اسناد رسمي به ثبت مي رسندولازم الاجرا مي‌باشند.
  •  قراردادهاي عادي: قراردادهاي عقود اسلامي منعقده در بانك كه به حكم ماده 15 قانون عمليات بانكي در بانك منعقد ودر حكم اسناد لازم الاجرا هستند و قراردادهاي عادي ديگر كه لازم الاجرا نمي باشند نظير درخواست صدور ضمانتنامه وگشايش اعتبارات اسنادي.
  •  قرارداد از نظر وثيقه:
    • قراردادهاي داراي وثيقه (غير منقول، چك، سفته، ضمانتنامه، اوراق سهام......).‌قراردادترهين‌درقبال غيرمنقول حتماً بايد در دفاتر اسناد رسمي تنظيم شوند درحكم اسناد لازم الاجرا خواهند بود.
وجه التزام تأخير تأديه دين، عبارتست از خسارتي كه بدهكار دراثر عدم ايفاي تعهدات به موقع به طلبكار وارد مي‌نمايد مشروط براينكه در قرارداد في مابين ذكر شده باشد.
حد ياسقف اعتباري:عبارتست از ميزان امكانات تأمين مالي در قالب تسهيلات ويا تعهدات كه براي يكسال مشتري مدنظر قرار مي‌گيرد واين امرموجب مي شود حدود اختيارات شعبه در قبال يك مشتري افزايش يابد.
 سقف اعتباري يك بار مصرف :مستري در طي سال مي تواند از سقف مذكور در قالب يك يا چند قرارداد فقط يكبار استفاده نمايد.
 سقف اعتباري گردان:مشتري ميتواند در طي سال با واريز تمام يا بخشي از تسهيلات قبلي به میزان ما به التفاوت بدهی تا سقف مذکور از تسهيلات جديد استفاده ومشكلات نقدينگي خود را مرتفع نمايد.
تمديد: يعني قبول مهلت وتغيير سررسيد ايفاي تعهدات به تاريخ ديگر مشروط بر اينكه در دوره تمديد كه در قالب قراردادالحاقي انجام مي پذيرد سهم سود بانك وطرف معامله تغيير ننمايد. لذا اخذ وجه التزام تأخيرتأديه دين در دوره تمديد منتفي است وبيشتر درعقد مضاربه ومشاركت كاربرد دارد.
امهال واستمهال: به معني مهلت دادن ويا درخواست مهلت درايفاي تعهدات بوده كه قراردادي في مابين امضا نشده و فقط بانك در ان مهلت اقدام قانوني انجام نداده ليكن مشمول وجه التزام تأخير تأديه دين خواهد بود.
تجديد وجابجايي: جابجايي وتجديد يعني بخشي يا تمام تسهيلات يك مشتري را به تسهيلات جديد تبديل نمودن بدون اينكه واقعاً معامله اي جديد في مابين انجام شده باشد.
 مدت تنفس: مدت زماني است كه بنا به ضرورت وشرايط درآمدزائي موضوع معامله تسهيلات دهنده براي مشتري قائل مي شود ووصول اقساط پس از طي مدت تنفس آغاز مي گردد
  • تنفس جهت ساخت ايجاد: مدت زماني است كه بانك قائل مي شود موضوع قرارداد آماده شود وچون دراين مدت موضوع قرارداد فاقد بهره وري است لذا بازپرداختي در نظر گرفته نمي شود.
  •  تنفس براي آمادگي پرداخت: مدت زماني است كه مشتري براي توليد وفروش وبرگشت طلب از مشتريان نياز دارد تا چرخه نقدينگي خود را بهبود بخشيده واقساط واريز كند.
برخی تعاریف  
 
 بخشهاي اقتصادي

فعاليتهاي اقتصادي از نظرظاهري تشابهاتي دارند كه عموماً در سه گروه قابل جمع مي باشد.
  •  فعاليت توليدي: عبارتست از فعاليتي كه طي آن مواد اوليه يا كالاي نيمه ساخته درطي فرآيند دستي يا ماشيني به صورت تكي يا سري به كالاي جديدي تبديل مي‌گردند.
    •  گروه واحدهاي صنعتي ومعدني نظير انواع كارخانه هاي توليدي نظير استخراج معادن مختلف شيشه – سيمان – خودرو و....
    • گروه ساختمان :
      • ساختمانهاي مسكوني ،‌ويلائي، پاساژ و .......)
      • (راهسازي – جاده- پل – فرودگاه و.....)
    •  گروه كشاورزي:
      • طيور نظير مرغداري گوشتي وتوليد تخم مرغ وشترمرغ و...... . دام نظير گاوداري – گوسفندداري (گوشتي- شيري –  گوسفند داشتي و......)
      • باغات وزمينهاي كشاورزي وكالاهاي واسطه اي.
  • بازرگاني : فعاليتهاي خريد وفروش و واردات وصادرات كالا به صورت جزئي وكلي توسط اشخاص حقيقی وحقوقي بدون ايجاد تغييرات در ماهيت وظاهر كالا.
  •  خدمات : فعاليتهاي را در بر مي گيرد كه نيروي كار وتخصص خودرا درانجام امور موردنظر مورد استفاده قرار ميگيرد وطيف گسترده اي در بخش اقتصادي را به خود اختصاص مي دهند. (بانكها، بيمه ، حق العمل كاري، تعميرات، تحقيقات، امورحقوقي، امور پزشكي وبيمارستاني، حمل ونقل، گردشگري وهتلداري، واحدهاي آرايشگري، تهيه غذا.
شركتهاي دولتي:
 
شركتهايي را گويند كه به حكم قانون ايجاد وحداقل 50% از سرمايه آنها متعلق به دولت باشد.
 
نهادهاي عمومي غيردولتي:
 
نهادهايي را گويند كه به حكم قانون ايجاد مي شوند. نظير بنياد تعاون مستضعفان . بنياد شهيد ، ستاد اجرائي فرمان امام ، شهرداري ها.

در هر دو مورد  قبل براي انجام معاملات بانكي (تسهيلات- ضمانتنامه- گشايش اعتبار) نياز به اخذ مجوز ماده22 قانون عمليات بانكي مي باشد.
 
  • ذينفع واحد: عبارتست از اشخاص حقوقي وحقيقي كه به علت امور مالي – مالكيتي- مديريتي ويا كنترلي داراي ريسك واحد بوده لذا كل تسهيلات آنها به صورت مجموع در نظر گرفته مي شود.(بخشنامه خاص دارد)
  •  اشخاص مرتبط: عبارتست ازاعضاي هيئت مدیره وسهامداران ويا حسابرسان.داخلی و بازرس مرتبط بانک مرکزی

«مشارکت مدنی»
 
مشاركت مدني عبارتست از "در هم آميختن سهم الشركه نقدي ويا غيرنقدي متعلق به اشخاص حقيقي ويا حقوقي متعدد ، به نحومشاع ، به منظور انتفاع وطبق قرارداد"

 انواع مشاركت مدني:

1- مشاركت مدني بازرگاني: اين نوع مشاركت در مورد كالاي آماده قابل خريد و فروش کاربرد داشته ودر طول مشاركت ارزش افزوده بر اثر فعاليت شريك بر روي آن انجام نمي پذيرد لذا مبلغ فروش مشخص بوده وسهم سود طرفين قابل محاسبه است.
22-
مشاركت هاي ساخت وايجاد: اين نوع مشاركت زماني مورداستفاده قرار مي گيرد كه در ابتدا قيمت تمام شده مشخص نيست وجهت انجام موضوع مشاركت دراثر فعاليتهاي لازمه ارزش افزوده ايجاد مي‌گردد. لذا قرارداد اين مشاركتها با مشاركت بازرگاني داراي تفاوتهائي است وسود مشاركت به ميزان زمان درگيري تسهيلات بستگي دارد.(مانند مشاركت ساخت مسكن وساختمان يا مشاركت ساخت در تجهيزات)

1-2- مشاركت بازرگاني
 متقاضي شراكت به بانك مراجعه و با تكميل فرم تقاضای نوع وموضوع مشاركت ، مدت، سهم الشركه، سود قابل پيش بيني وقبول سود مورد انتظار بانك را ارائه مي دهد.

«مضاربه»
 
مضاربه قراردادي است كه به موجب آن يكي از طرفين (مالك) عهده دار تأمين سرمايه (نقدي) مي گردد با قيد اينكه طرف ديگر "عامل با آن تجارت كرده ودر سود حاصله هر دو طرف شريك باشند" و از معاملات غير مبادله‌اي محسوب مي گردد .

كاربرد: براي تأمين مالي در خريد وفروش كالاي آماده كاربرد داشته براي دارندگان فعاليت بازرگاني بكار گرفته مي شود.

مدت: مدت انجام مضاربه يك دوره مالي مطابق شرايط فروشنده وحداكثر يكسال مي باشد.
 
«جعاله»

عبارتست از التزام شخص (جاعل) یا (کار فرما) به ادای مبلغ یا اجرت معلوم (جعل) در مقابل عمل معین "طبق قرارداد" طرفی که عمل را انجام می دهد (عامل یا پیمانکار) نامیده می شود .

 کاربرد:
-
ایجاد تسهیلات لازم در امور تولیدی ، بازرگانی و خدماتی .
 -
بیشترین کاربرد جعاله در امر تعمیرات می باشد (تعمیر مسکن ، خودرو ، مغازه و ..) و یا ایجاد طرحهای تولیدی .

 مدت :مدت انجام و تصفیه مطالبات ناشی از جعاله حداکثر 2 سال تعیین می گردد .در مورد طرحهای تولیدی برابر مفاد طرح اقدام خواهد شد .

«فروش اقساطی»
 
فروش اقساطی عبارتست از واگذاری عین به بهای معلوم به غیر به ترتیبی که تمام یا قسمتی از بهای مزبور به اقساط مساوی یا غیر مساوی در سررسید های معینی دریافت گردد .

مدت :
1-نیازهای سرمایه در گردش (تامین مواد اولیه ،لوازم یدکی ،ابزار کار )حداکثر یک دوره تولید یکسال .
2-
تامین نیازهای تولیدی خدماتی از نظر وسایل تولید – ماشین آلات از یکسال تا سه سال .
3-
تسهیلات جهت تامین نیازهای مصرفی شخصی نظیر خودرو – یخچال- تلویزیون و ... از یک سال تا سه سال .
4-
فروش اقساطی طرحهایی که از طریق مشارکت بانک ایجاد شده برابر مفاد طرح تهیه و مصوب شده از سه سال الی هفت سال 
1-
در بخش مسکن تابع ضوابط خاص در هر سال خواهد بود .
 
«معامله سلف»
 
سلف ، پیش خرید نقدی محصولات تولیدی به قیمت معین می باشد .
 
کاربرد:همانگونه که از مفهوم آن پیداست جهت پیش خرید کالا از واحدهای تولیدی برای تامین سرمایه در گردش واحدهای تولیدی قابلیت استفاده را دارد.

«خرید دین»

قراردادی است که به موجب آن،شخص ثالث(بانک) دین مدت دار بدهکار(متعهد)را به کمتر از مبلغ اسمی آن به صورت نقدی از داین (واگذارنده)خریداری نماید.

اکاربرد:خرید اسناد تجاری از قبیل چک مدت دار،سـفته،برات،اعتبارات اسنادی داخلی ویا خارجی در کلیه بخش های اقتصادی(در حال حاضر خرید برات،اعتبارات اسنادی در صورت وجود از طریق گزارش به اداره اعتبارات انجام خواهد پذیرفت).
 
«مرابحه »
 
مرابحه قرار دادی است که به موجب آن عرضه کننده (بانک) بهای تمام شده اموال وخدمات را به اطلاع متقاضی می رساند وسپس با افزودن مبلغ اضافی به عنوان سود ,آن را به صورت نقدی ,نسیه دفعی یا اقساطی ,به اقساط مساوی یا غیر مساوی در سر رسید یا سررسید های معین به متقاضی واگذار می نماید.

کاربرد:در کلیه بخش های تولیدی – خدماتی و بازرگانی برای تهیه مواد اولیه – لوازم یدکی – ابزار کار – ماشین الات – تاسیسات – زمین وسایر کالاها و خدمات مورد احتیاج این واحد ها .
نیازهای خانوارها برای تهیه مسکن – کالای بادوام و مصرفی و خدمات .